ژئومورفولوژي دوران پرکامبرين (Precambrian) :
اين دوران به مجموعه تشکيلاتي گفته مي شود که قبل از کامبرين زيرين (پاييني) به وجود آمده اند و بر خلاف آن فاقد سنگواره مشخصي مي باشد. طول مدت اين دوران بساير زياد بوده و از 4000 تا 542 ميليون سال پيش به طول انجاميده است. حد زيرين اين دوران کاملا مشخص نيست و حتي ممکن است با نخستين طبقاتي که که از آغاز تشکيل پوسته جامد زمين بوجود آمده است، اشتباه شود. اين دوران با توجه به وضع ديرينه شناسي آن سابقا دوران بدون سنگواره ناميده مي شده ولي ديري نپاييد که مطالعات ژئوشيميايي نشان داد که کنکرسيونهاي آهکي، لايه هاي ذغال دار و کانيهاي آهندار رخساره هاي رسوبي در نتيجه فعاليت موجودات زنده در دوران پري کامبرين بوجود آمده اند. اگلنا، اويکوموناس، آنسيروموناس، آمفي موناس از تاژکداران و اسفاراستروم از هليوزوئرها مشابه هاي امروزي جلبکهاي آن دوران مي باشند.
»جغرافياي ديرينه پرکامبرين:
امروزه زمينهاي دوران پرکامبرين يا بصورت رخنمون (سپرهاي پايدار) و يا بصورت لايه هايي که در زير طبقات رسوبي متعلق به دورانهاي اول، دوم و سوم قرار گرفته اند (فلات قاره)، ديده مي شوند. سپرها و فلات قاره ها پايه ساختماني قاره هاي امروزي را تشکيل مي دهند که در روي آن تشکيلات کوهزايي کالدونين هرسينين و آلپين قرار گرفته اند.
سپرها و فلات قاره ها به دو دسته زير تقسيم مي شوند:
1) مجموعه شمالي که قسمت اصلي آن عبارتند از: سپر کانادا، فلات قاره آمريکا، سپر گروئنلند و سپر هبريد در شمال اسکاتلند، سپر بالتيک و فلات قاره روسيه و فلات قاره سيبري که شامل سپر آنابار و سپر آلدان است، سپر کوليما، فلات قاره مغولستان و فلات قاره چين.
2) مجموعه جنوبي که قسمت اصلي آن شامل سپر برزيل و پاتاگوني در آمريکاي جنوبي، سپر آفريقا- عربستان و سپر ماداگاسکار، سپر هند، سپر استراليا و فلات قاره هاي نزديک آن.
دو مجموعه فوق در طول دورانهاي اول، دوم و سوم نيز بوسيله يک کمربند کوهزايي وسيع که امروزه بطور عرضي قرار گرفته اند از يکديگر باقي مي مانند در حالي که بعضي از قطعات تشکيل دهنده آن به وسيله کمربندهاي کوهزايي ديگر احاطه مي گردند. در پايان دوره پري کامبرين، سپرها چهار مجموعه را به وجود مي آورند که در طول دورانهاي اول، دوم و سوم به يکديگر متصل يا از يکديگر جدا باقي مانده اند. اين مجموعه عبارتند از:
-مجموعه کانادا و گروئلند که لرانسيا (Laurentia) ناميده مي شود.
-مجموعه بالتيک و روسيه که فنوسارماسيا ناميده مي شود.
-مجموعه چين و سيبري که از دوره پرموکربنيفر به نام آنگارا شناخته مي شود.
-مجموعه سپرهاي نيمکره جنوبي که خشکي بزرگ گندوانا را بوجود مي آورند.
در پايان دوره کوهزايي کالدونين که متعلق به نيمه اول دوران اول مي باشد، خشکي لرانسيا و فنوسارماسيا به هم متصل شده و خشکي اطلس شمالي را بوجود مي آورد. اين خشکي با خشکي آنگارا در پايان کوهزايي هرسينين بهم متصل شده و مجموعه شمالي (اوراسيا) را به وجود مي آورند. از اتصال مجموعه شمالي و جنوبي خشکي بزرگ پانگه آ را بوجود مي آيد.
آب و هواي پرکامبرين:
دگرگون شدن سنگهاي تشکيل دهنده اين دوران و نبود اطلاعات کافي راجع به مغناطيس زمين در اين دوران و همچنين کميابي سنگواره هاي مشخص باعث شده که نتوانيم آب و هواي اين دوران را بطور کاملا دقيق مشخص نماييم. معذالک با تحقيقاتي که تا کنون به عمل آمده عقيده بر اين است که آب و هوا در دوران پري کامبرين به تناوب داراي فصول گرم (تشکيلات قرمز رنگ) و سرد (تشکيلات يخچالي) بوده است.
تقسيم بندي دوران پرکامبرين:
همانطور که قبلا گفته شد قسمت اعظم تاريخ زمين متعلق به اين دوران مي باشد که خود بر حسب نوع سنگها به دو زير بخش تقسيم مي شوند:
آرکئن: که بيشتر شامل سنگهاي دگرگوني است و درآن آثاري از فسيل موجودات زنده ديده نشده است. مدت زمان اين دوره از 4000 تا 2500 ميليون سال قبل بوده است.
پروتروزوييک ( الگونکين ): که شامل طبقاتي است که بلافاصله زير سنگهاي پالئوزوييک قرار دارند. سنگهاي آن کمتر دگرگوني حاصل کرده و اغلب از ماسه سنگ، کنگلومرا، شيست و کوراتزيت تشکيل شده است.در سنگهاي اين قسمت ندرتا آثاري از جانوران تک سلولي، اسفنجها و مرجانها ديده مي شود. مدت زمان آن از 2500 تا 542 ميليون سال قبل بوده است.
پرکامبرين در ايران:
رسوبات اين دوران در ايران نيز ديده شده اند. ماسه سنگهاي ميکادار و شيست کرمان، دولوميتهاي سلطانيه، شيست کهر و تشکيلات بايندور متعلق به اين دوران مي باشند.
مهمترن فاز کوهزايي اين دوره کاتانگايي بوده که در ايران نيزتاثير داشته و سبب ايجاد گرابن و هورستهايي شده که باعث تفاوت رخساره هاي رسوبي در پالئوزوييک گرديده است. از شواهد اين امر وجود ماگماتيسم شکافي در آذربايجان (قره داش)، کاشمر (تکنار)، بافق (اسفوردي)، جزيره هرمز و کرمان (سري ريزو و دزو) و محمد آباد گرگان (ايگنمبرايت) است. همراه اين فعاليتهاي آتشفشاني اسيدي، توده هاي نفوذي (گرانيت دوران، موته، زريگان و نريگان) نيز در پوسته تزريق شده اند.