پالئوژئومورفولوژي دوران ديرينه زيستي پالئوزوييک

پالئوژئومورفولوژي دوران ديرينه زيستي پالئوزوييک ( (Paleozoic :

در ادامه مطلب به تشريح : فازهاي کوهزايي پالئوزوييک و آب و هواي پالئوزوييک و پالئوزوييک تحتاني و پالئوزوييک فوقاني و پالئوزوييک در ايران مي پردازم.

طول مدت اين دوران 375 ميليون سال تخمين زده مي شود و به شش دوره کامبرين (100 ميليون سال)، اردوويسين (60 ميليون سال)، سيلورين (40 ميليون سال)، دونين (50 ميليون سال)، کربونيفر (80 ميليون سال) و پرمين (45 ميليون سال) تقسيم مي شود. سه دوره اول بنام پالئوزوييک تحتاني و سه دوره بعدي به نام پالئوزوييک فوقاني ناميده مي شود.

جانوران و گياهان معرف اين دوران تريلوبيتها (در تمام طول دوران وجود داشته اند و در انتهاي دوران نيز منقرض گشته اند)، آرکئوسياتيده ها (کامبرين)، گراپتوليتها (سيلورين)، فوزولينها (پرموکربونيفر) و ماهيهاي زره دار که حد واسط بين دوره هاي سيلورين و دونين هستند. علاوه بر آنها يکسري از موجودات نيز وجود داشته اند که در دورانهاي بعدي تکامل بيشتري پيدا کردند و تا به امروز هم باقي مانده اند که شامل مرجانها، بازوپايان، پابرسران و تعدادي از دوزيستان (استگوسفالها) و خزندگان (ترومورف) که در دوران دوم از بين رفته اند.

از بين گياهان اين دوران مي توان به سرخسهاي دانه دار اشاره کرد که در دوران دوم از بين رفته اند و نيز تعدادي از آنها از جمله بعضي دم اسبيان و پنجه گرگيان، پتريدوفيتها، سيکاس و ژينگو نيز تا به امروز باقي مانده اند.

 

» فازهاي کوهزايي پالئوزوييک:

 دو فاز کوهزايي عمده در اين دوران اتفاق افتاده است کالدونين و هرسينين.   فاز کوهزايي کالدونين از دو مرحله اصلي تشکيل شده است: اول مرحله تاکونيک در حد واسط اردوويسين و سيلورين، دوم مرحله کالدونين در اواخر سيلورين.   فاز کوهزايي هرسينين داراي 4 مرحله است: اول مرحله برتن بين دونين و کربونيفر، دوم مرحله سودت بين کربونيفر زيرين و مياني، مرحله آستورين بين کربونيفر مياني و بالايي و مرحله پالاتين بين پرمين و ترياس.

 
آب و هواي پالئوزوييک:

از نظر آب و هوا، دوران اول زمين شناسي بين دو دوره يخچالي قرار گرفته است. دوره يخچالي قديم قبل از کامبرين و دوره يخچالي جديد همزمان با کربونيفر.

تشکيلات مربوط به دوران اول بسار متنوع بوده و داراي اختصاصات مخصوص به خود مي باشند. زمين هاي اين دوران تيره رنگ و از شيستهاي تقريبا سياه رنگ- ماسه سنگهاي قرمز تيره و آهکهاي سياه رنگ تشکيل شده اند. منظره رسوبات دوران اول و اختلاف آن با ساير رسوبات تا حدودي مربوط به تکامل موجودات زنده است. به نظر مي رسد که بعد از دوره يخبندان قديم آب و هوا رو به گرم شدن بوده و در نتيجه هيچگونه آثار يخچالي در پالئوزوييک تحتاني ديده نمي شود. و برعکس حضور رسيف هاي مرجاني نشان دهنده آب و هواي گرم مي باشند ديده مي شوند. به علاوه در تشکيلات متعلق به اين دوران آثار زيادي که نشان دهنده خشک بودن هوا مي باشد ديده شده اند. رسوبات نمکي در کامبرين تحتاني سيبري و هند و سيلورين آمرريکاي شمالي جزء همين آثار محسوب مي شوند. در ابتداي اين دوران کمبود موجودات آهک ساز مانند آرکئوسياتيده ها مانع اصلي کمبود مواد آهکي محسوب مي شود در حالي که پس از ظهور اين سري جانوران از دونين به بعد شدت يافته و تشکيلات آهکي نيز بسرعت افزايش پيدا کرده اند. از طرفي ديگر چون زمين هاي پالئوزوييک تحتاني (کامبرين، اردوويسين و سيلورين) بصورت بيابان هستند، هيچ گونه آثار گياهي و جانوري که بتواند از اين رسوبات در مقابل با عوامل فرسايش دهنده زمين محافظت نمايد وجود نداشته است و به همين جهت رخساره هاي زميني در درياهاي پالئوزوييک تحتاني بسيار زياد هستند در حالي که در پالئوزوييک فوقاني (دونين، کربونيفر و پرمين)قشري از گياه زمين را مي پوشانند. به همين علل پالئوزوييک تحتاني بيشتر از ماسه سنگ و شيست تشکيل شده در حالي که پالئوزوييک فوقاني عمدتا آهکي است.

 

پالئوزوييک تحتاني:

همانطور که قبلا اشاره شد، پالئوزوييک تحتاني شامل سه دوره مي شود: کامبرين، اردوويسين و سيلورين. اختصاصات اين دوران عبارتند از:

 

1) ديرينه شناسي:

   -فقدان گياهان زميني که در اواخر اين دوره ظاهر گرديده اند.

   -فقدان مهره داران

 -وجود همه دسته هاي بي مهره که بعضي ابتدايي بوده و برخي ديگر نسبتا تکامل يافته بوده اند.
-حضور گراپتوليتها در کامبرين فوقاني که موجودات مشخص کننده اردوويسين و سيلورين هستند.

  
2) جغرافياي ديرينه:

 بررسي وضع زمين در پالئوزوييک تحتاني نشان مي دهد که تشکيلات اين دوره در دنيا در باريکه هايي از دريا که سپرهاي پري کامبرين را از هم جدا يا آنها را احاطه مي کردند، ته نشين گرديده اند.

در حد واسط بين دو مجموعه سپرهايي که قبلا اشاره شد، درياي بسيار وسيعي وجود داشته که جهت آن نسبت به وضع کنوني کره زمين عرضي مي باشد. اين دريا تتيس ناميده مي شد.بين لرانسيا و فنوسارماسيا بزرگ ناوديس کالدونين وجود داشته که در آن در طول دوره سيلورين، حرکات کوهزايي شديدي اتفاق افتاده است.در نتيجه اين حرکات کوهزايي، رشته کوههاي کالدونين بوجود آمده اند و با اتصال لرانسيا و فنوسارماسيا به يکديگر خشکي اطلس شمالي را تشکيل داده اند.

در حاشيه بعضي از توده هاي خشکي امروزي به همان صورت در غرب آمريکاي شمالي (بزرگ ناوديس کورديلرن) در آمريکاي جنوبي (بزرگ ناوديس آندن) و در شرق استراليا (بزرگ ناوديس آدلائيد) درياهايي وجود دشته اند که باعث ايجاد رشته کوه هاي دوران اول مي گردند.

 

پالئوزوييک فوقاني:

پالئوزوييک فوفاني شامل سه دوره دونين، کربونيفر و پرمين مي باشد. حد زيرين آن به دگرشيبي کالدونين محدود گرديده و حد فوقاني آن با دگرشيبي هرسينين همراه است. اختصاصات اين دوران عبارتند از:

 

1) ديرينه شناسي:

   - از بين رفتن بعضي از دسته ها نظير گراپتوليت ها که به اين ترتيب حد پالئوزوييک تحتاني را از فوقاني بطور کامل تعيين مي نمايند.

   - ظهور و يا گسترش واقعي بعضي از دسته ها بعد از سيلورين مثل: گونياتيت ها از آمونوئيد (بي مهرگان)، استراکودرم و پلاکودرم (مهره داران)، سرخس ها، پنجه گرگيان و دم اسبيان )گياهان(

   - فقدان بعضي دسته ها که فقط در دوران دوم گسترش پيدا کرده اند مانند آمونيتها و بلمنيتها از بي مهرگان، ماهي هاي تلئوستئن، پرندگان و پستانداران و نهاندانگان از گياهان.

 
2) جغرافياي ديرينه:

يکي از مهمترين تحولاتي که از نظر جغرافيايي طي پالئوزوييک فوقاني صورت گرفته است، ملحق شدن سپر لرانسيا به سپر فنوسارماسيا توسط رشته کوه هاي کالدونين مي باشد که تشکيل خشکي واحدي به نام اطلس شمالي را داده است.

در دونين رشته کوهاي کالدونين در شرايط آب و هوايي نيمه بياباني شديدا مورد فرسايش قرار گرفته و تشکيلات وسيعي از سنگهاي تخريبي به وجود آورده است که سنگهاي سرخ قديمي ناميده مي شوند. اين واحدهاي تخريبي شامل تناوب کنگلومرا، ماسه سنگ و شيست مي باشد. رخساره هاي اين سنگها نشانگر دخالت باد در زمان تشکيل آنها بوده است. در اين دوره خط استوا از شمال غربي آمريکاي شمالي و شمال شرقي اروپا مي گذشته است و قطبين زمين در اقيانوس آرام و اقيانوس اطلس جنوبي واقع بوده است.

در کربنيفر پيشروي درياها يکي از وقايع مهم محسوب مي شود و بدين ترتيب روي تمام خشکي هاي موجود در آن زمان رسوبات آهکي تشکيل شده است. در همين زمان نخستين آثار در رشته کوه هاي هرسينين شروع به خارج شدن از آب نموده و باعث تشکيل رسوبات فليش در گودالهاي دريايي گرديده است. در ميان رسوبات هرسينين، تشکيلات ذغال دار در کربونيفر مياني و بالايي شروع به انباشته شدن مي نمايند. در اين دوره به علت حرکت قطبين، خط استوا از جنوب اتازوني و جنوب اروپا مي گذشته و محيط بسيار مناسبي براي رشد جنگلهاي ذغالي بوده است.

آب و هوا در پرموکربونيفر در نقاط مختلف کره زمين کاملا متفاوت بوده است. آثار يخچالي در قسمتهاي مختلف گندوانا و مجاورت کنوني آنها با تشکيلات ذغال دار دليلي روشن هم بر تنوع آب و هوا و هم بر جدايي قاره گندوانا و نزديک شدن مناطقي که سابقا از يکديگر دور بوده اند است.
   در پرمين تغييراتي حاصل شد که نتايج آن در دوران دوم و سوم نمود پيدا کرد و منجر به تشکيل کوه هاي آلپ گرديد. در اين دوره نيز با پيشروي دريا فقط بخشي از خشکي ها بيرون از آب باقي ماندند. محل قطبين در اين دوره بر روي سطوح نصف النهاري حامل محور قطبهاي کنوني زمين واقع بوده و محل قطبين زمين بر حسب اندازه گيري هايي که صورت گرفته در محل 100 درجه طول شرقي و 40 درجه عرض شمالي بوده است. بنابراين خط استوا از جنوب شرقي آمريکاي شمالي، جنوب غربي اروپا و شمال شرقي آفريقا مي گذشته است.

 

پالئوزوييک در ايران:

 در طي پالئوزوييک نيز فعاليتهاي آتشفشاني اسيدي و تزريق توده هاي آلکالن در پوسته ادامه داشته است. در کامبرين در منطقه جام توده بازيک در آوج توده ديابازي نفوذ کرده اند. در اردوويسين ماکو فوران اتشفشان داسيت و آندزيت و در ماسوله فورانهاي اسپيليتي و در سيلورين گدازه هاي ملافيري و بازلتي در ماسه سنگهاي لالون نيور گزارش گرديده اند. وجود گدازه هاي ملافيري و بازالتي در قاعده سازند جيرود، خوش ييلاق و ... ناشي از حرکات کششي بوده است. با کوهزايي هرسينين در کربونيفر، درياي بين گندوانا و اوراسي (پالئوتتيس) بسته شد و بر اثر اين کوهزايي بخش مهمي از اروپا از آب خارج شد.

تشکيلات پالئوزوييک در ايران با رخساره هاي متنوعي مشخص مي شود. جنس بيشتر رسوبات در اين دوره ماسه سنگ، آهکهاي دولوميتي و سنگهاي گچ و نمک است. واحدهاي نمکي هرمز، سازندهاي زاگون و لالون (ماسه سنگي)، ميلا (آهکي و دولوميتي)، مبارک ( آهکهاي سياه رنگ) و ... نمونه هايي از اين رخساره ها هستند.