بررسي اجمالی گسل شمال دامغان، گسل چشمه علي، گسل آستانه
گسل شمال دامغان:
گسل دامغان از 10 كيلومتري شمال شهر دامغان ميگذرد و با برش نهشتههاي كواترنري، معرف يك گسل كواترنري است. نخستين بار كرينسلي (1970)، 5/14 كيلومتر از طول گسل مذكور را مطالعه و آن را نوعي گسل نرمال با شيب به سوي جنوب همراه با فرو افتادن بخش جنوبي دانست.
بنا به گزارش بربريان و همكاران (1375)، درازاي اين گسل حدود 100 كيلومتر برآورد ميشود و از دو بخش بنيادي خاوري و باختري ساخته شده است. بخش خاوري (از شمال دامغان تا دهملا)، به طول 53 كيلومتر، گاهي از ميان كنگلومراي چينخورده نئوژن پسين و بادزن آبرفتي كهن و جوان كواترنر و گاهي در ميان سيلتهاي رسي كواترنري است، و بلوك جنوبي آن پايين افتادگي دارد. در بخش باختري گسل دامغان (از شمال دامغان تا گردنه آهوان) بلوك شمالي فرو افتاده و بلوك جنوبي معرف نوعي گسل فشاري با شيب به سوي جنوب است.هيچگونه داده لرزهخيزي از گسل دامغان در دست نيست. امكان دارد زمينلرزههاي 22 دسامبر 856 ميلادي قومس و زمينلرزه 9 ژانويه 1982، نتيجه جنبش گسل دامغان باشد (بربريان،1363).
اين گسل يك كواترنري و فعال مي باشد كه از شمال غرب شاهرود (دهملا) به سمت غرب كشيده شده و تا فولادمحله ادامه دارد.همان طور كه در عكس هوايي مشاهده مي گردد مخروط افكنه هاي كواترنري توسط اين گسل قطع شدگي نشان مي دهد كه نشان از فعال بودن و جوان بودن آن دارد با بررسي اين گسل در ايستگاههاي مختلف به مشاهدات جالب توجهي دست مي يابيم.
به عنوان مثال در ناحيه شمال دهملا(25 كيلومتري شمال غرب شاهرود) اين گسلش با جابجا كردن واحدهاي نتوژن(اولين واحدهاي رسوبي كواترنري) و قرار دادن آنها بر روي واحدهاي كواترنري عهد حاضر و مخروط افكنه هاي موجود در منطقه، جابجايي شاغولي قابل توجهي را نشان مي دهد زيرا توپوگرافي برجسته اي از واحدهاي قديمي بر روي واحدهاي جديد با شيبي به سمت جنوب ايجاد شده است با توجه به اينكه ترانشه اي جديد در منطقه ايجاد نشده است و همچنين واحدهاي جابه جا شده همگي رسوبات سخت نشده هستند، نمي توان در مورد سازوكار اين گسلش به طور دقيق اظهار نظر كرد . در ادامه حركت به سمت غرب، گسلش پنهان شده و توپوگرافي، طبيعي مي شود.
در مسير جاده معدن طزره كه ازجاده شاهرود- دامغان منشعب مي شود، به دليل احداث جاده،ترانشه اي مصنوعي ايجاد شده است كه گسل شمال دامغان را نيز قطع كرده است.با بررسي ترانشه، جهت شيب سطح گسل و همچنين مولفه شاغولي حركت آن به صورت كلي مشخص مي شود كه به صورت زير مي باشد.مؤلفه شاغولي نرمال، امتداد گسلش: شرقي- غربي. شيب سطح گسل به سمت جنوب. البته نميتوان به مولفه امتداد لغز آن پي برد.
گسل شمال دامغان پس از عبور از سياه كوه، در منطقه آهوانو، رخنمون كاملاً مشخصي دارد كه به بررسي آن پرداخته شده است.در اين منطقه گسلش با يك جابجايي شاغولي معكوس باعث قراردادن سازند كرج، در مقابل مخروط افكنه هاي كواترنري و جديد شده است. با توجه به جابجايي آبراهه ها نيز مي توان عنوان كرد كه مؤلفه امتدادلغز اين گسلش نيز به صورت چپ بر مي باشد.برداشتي كه از گسلش در اين محل صورت گرفت به صورت N80E,65 SE مي باشد.
گسل دامغان در امتداد خود از شاهرود به سمت آهوانو، دو نوع جابجايي را به صورت مشخص و كاملاً متفاوت نشان مي دهد.در رخنموني كه از اين گسلش در جاده طزره مشاهده گرديد، مؤلفه شاغولي نرمال، و در رخنمون آهوانو، مؤلفه شاغولي معكوس، تشخيص داده شد، اين احتمال وجود دارد كه اين گسلش به صورت دوراني فعاليت كرده باشد؛ به صورتي كه در قسمت شرقي سياه كوه، مؤلفه شاغولي نرمال و در قسمت غربي سياه كوه، مؤلفه معكوس ايجاد شده است.
گسل آستانه
در باختر روستاي آستانه (واقع در شمال باختري شهر دامغان) و دره رودخانه آستانه، دو گسله موازي و کنار هم با راستاي شمال خاوري – جنوب باختري ديده مي شوند که در نزديکي 10 کيلومتري جنوب باختر آستانه، رسوبات آبرفتي کواتر نر را به روشني بريده و همراه با آبراهه هاي پهنه، به شکل چپبر (left – lateral) جابجا نموده است (بربريان و همکاران، 1375). گسل آستانه يکي از گسل هاي نادر البرز کوه است که به سبب نزديکي با مرز جنوبي البرز و وجود رسوبات آبرفتي کواترنر در کنار آن، به روشني جنبش جوان کواترنر را نشان مي دهد (بربريان و قريشي، 1376). درازاي شناخته شده گسل آستانه بيش از 75 کيلومتر بوده و ساز و کار آن راندگي با مولفه راستالغز چپبر است (بربريان، 1363)امکان دارد خرابي دژ فولاد محله به سبب جنبش گسل آستانه رويداده باشد. همچنين ممکن است جنبش اين گسل سبب رويداد زمينلرزه 22 دسامبر 856 ميلادي کوموس با بزرگي Ms = 7.9 باشد (بربريان و قريشي، 1376).
آستانه روستايي در مسير دامغان- چشمه علي بوده كه در قسمت شمالي آن يكي از بهترين رخنمونهاي گسل آستانه مشاهده مي گردد.اين گسل شامل دو گسل به موازات هم بوده كه حركتي امتدادلغز را نشان مي دهند.گسل پاييني، واحدهاي سنگي شمشك را از سازند دليچاي جدا ميكند و گسل بالايي كه به نظر جوان تر هم مي رسد و مولفه راستالغزي بر روي آن كاملاً مشخص مي باشد.در داخل سازند دليچاي قرار داشته و باعث جابجايي حدود 20 متر به صورت چپ گرد اين سازند شده است. آبراهه هاي جابجا شده گواه اين جابجايي مي باشد.برداشتي كه از موقعيت اين گسل صورت گرفت عبارت است از N70E,70NW با مولفه امتدادلغز غالب (حداقل در آخرين فاز جابجايي) به صورت چپ گرد كه مولفه شاغولي آن كمتر از 5 درجه ميباشد.
گسل چشمه علي
در حاشيه جاده دامغان- چشمه علي و دست راست جاده رخنمون بسيار زيبايي از گسل چشمه علي، در ترانشه اي كه به صورت مصنوعي جهت احداث جاده ايجاد شده است مشاهده مي گردد . اين گسل هم داراي مولفه شاغولي نرمال و هم مولفه امتدادلغز چپ بر مي باشد. برداشتي كه از اين گسل صورت گرفت به صورت: N10E,75SE و R=65 مي باشد.با مولفه شاغولي و مولفه امتدادلغز.اين گسل و گسل آستانه متقاطع همديگرند.
